Tenkis davası, mirasbırakanın ölüme bağlı veya sağlararası tasarruflarıyla saklı payını alamayan mirasçıların, bu fazla kısmın indirilmesi için açtığı davadır. Dava hakkını, saklı paylı mirasçılar belirli koşullar oluştuğunda ve kanunda öngörülen süreler içinde kullanabilir.
Saklı pay kavramı ve hangi mirasçıların saklı payının bulunduğu konusunda ayrıntılı bilgiye Saklı Pay Nedir, Hangi Mirasçıların Saklı Payı Vardır? sayfasından ulaşabilirsiniz; bu sayfa tenkis davasının doğrudan konusuna odaklanmaktadır.
Yazı İçeriği
Tenkis Davasını Kimler, Hangi Durumda Açabilir?
Tenkis davası açabilmek için iki koşulun birlikte gerçekleşmesi gerekir: davacının saklı paylı mirasçı olması ve mirasbırakanın tasarruflarının saklı payı zedelemiş olması. TMK m.560 uyarınca saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilir.
Bugünkü düzenlemede saklı paylı mirasçılar şunlardır: altsoy (çocuklar ve torunlar), anne ile baba ve sağ kalan eş. Kardeşler yasal mirasçı olmakla birlikte saklı paylı mirasçı değildir; bu nedenle tenkis davası açma hakları bulunmamaktadır.
Mirasçılıktan çıkarılan kişi, tenkis davası açamaz. Bununla birlikte TMK m.511 kapsamında, çıkarılan kişinin altsoyu varsa o altsoy kendi saklı payını isteyebilir. Ayrıca TMK m.562 gereğince, saklı payı zedelenen mirasçı iflas hâlindeyse veya elinde ödemeden aciz belgesi bulunan alacaklıları varsa ve mirasçı ihtara rağmen dava açmazsa, iflas idaresi ya da bu alacaklılar gerekli oranda tenkis davasını bizzat açabilir.
Dava Hangi Mahkemede Açılır ve Nasıl İlerler?
HMK m.11/1 uyarınca tenkis davalarında kesin yetki kuralı geçerlidir: dava, mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesinde açılır. Görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir.
Süreç genel olarak şu aşamalardan oluşur:
Dava dilekçesinin hazırlanması: Saklı payın zedelendiğine ilişkin olgular ve tenkis talep edilen tasarruflar açıkça gösterilir; deliller dilekçeye eklenir.
Tereke tespiti ve hesaplama: Mahkeme, mirasbırakanın ölüm tarihindeki mal varlığı ile tenkise tabi kazandırmaların toplam değerini belirler. Bu aşamada bilirkişi incelemesi sıklıkla başvurulan yoldur.
Tenkis miktarının tespiti: Tasarruf edilebilir kısım ve saklı pay oranları hesaba katılarak hangi kazandırmanın ne kadar tenkise tabi olduğu belirlenir. Tenkis sırası TMK m.570’e göre kurulur: önce ölüme bağlı tasarruflar indirilir; bunlar yetmezse en yeni tarihli sağlararası kazandırmadan başlanarak geriye doğru tenkis uygulanır. Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan kazandırmalar en son sırada yer alır.
Karar: Mahkeme, tenkis miktarını belirleyerek ayni iade ya da değer ödenmesine hükmeder.
Davanın ne kadar süreceği ve yargılama giderleri hakkında genel bir değerlendirme için Miras Davası Ne Kadar Sürer, Masrafı ve Avukatlık Ücreti Ne Kadar? sayfasını inceleyebilirsiniz.
Tenkis Davasında Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Süreler
Tenkis davası belirli süreler içinde açılmazsa hak düşer; bu süreler hak düşürücü nitelikte olduğundan mahkeme tarafından resen gözetilir. TMK m.571/1’e göre iki ayrı süre işler:
Kısa süre: Mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl.
Uzun süre: Vasiyetnamelerde vasiyetnamenin açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinden itibaren on yıl.
Bir tasarrufun iptali bir öncekinin yürürlüğe girmesini sağlarsa, TMK m.571/2 uyarınca tenkis davası süreleri iptal kararının kesinleşmesi tarihinde işlemeye başlar. Bu durum özellikle birbiri ardına düzenlenen vasiyetnamelerin iptalinde pratik önem taşır.
Tenkis iddiasının önemli bir istisnası da TMK m.571/3’ten gelir: Tenkis iddiası, bir talep olarak yani dava yoluyla ileri sürülmesinin yanı sıra def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir. Örneğin, lehine kazandırma yapılan kişi mirasçıya karşı dava açarsa, mirasçı süre geçmiş olsa bile savunmasında tenkis def’ini öne sürebilir.
Tenkise Tabi Kazandırmaların Hesaplanma Mantığı
Tenkis yalnızca ölüme bağlı tasarrufları (vasiyet, miras sözleşmesi) kapsamaz; TMK m.565 kapsamındaki belirli sağlararası kazandırmalar da tenkis hesabına dahil edilir. Bu kazandırmaların başında şunlar gelir:
Miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar: Mirasbırakanın, mirasçılık sıfatını sonradan kaybeden bir yasal mirasçıya miras payına mahsuben yaptığı sağlararası kazandırmalar tenkise tabidir.
Altsoya yapılan karşılıksız devirler: Geri verilmemek kaydıyla altsoyuna malvarlığı devri veya borçtan kurtarma yoluyla yapılan kazandırmalar ile alışılmışın dışında verilen çeyiz ya da kuruluş sermayesi tenkise tabi tutulur.
Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar: Bu kapsamdaki devir ve bağışlamalar da tenkis hesabına girer.
Serbest dönme hakkı saklı tutulan bağışlamalar ve ölümden önceki bir yıl içindeki bağışlamalar: TMK m.565/3-4 uyarınca, mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ile ölümünden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışındaki bağışlamalar tenkise tabidir. Saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılan kazandırmalar da bu kapsamda değerlendirilir.
Hesaplama yapılırken, lehine tenkise tabi kazandırma yapılmış kişinin iyiniyetli olup olmadığı geri verme yükümlülüğünü doğrudan etkiler. TMK m.566 uyarınca iyiniyetli olan kişi, yalnızca mirasın geçmesi anında elinde kalanı geri vermekle yükümlüdür; iyiniyetli olmayan ise kötüniyetli zilyedin geri verme borcuna ilişkin hükümlere göre sorumlu tutulur.
Mirasbırakanın tasarruf edilebilir kısmı aşıp aşmadığının belirlenmesinde sağlararası kazandırmalar da terekeye eklenerek hesap yapılır. Bu hesaplama özellikle taşınmaz devirlerini, şirket hisselerini ve nakit bağışları kapsayan karma tereke yapılarında teknik bilgi gerektirir. Av. Çiğdem Altundal Hatipoğlu ve Av. Talha Hatipoğlu, tereke hesabı ve tenkis miktarının tespitine ilişkin değerlendirmeleri Antalya Saklı Pay ve Tenkis Davası Avukatı hizmeti kapsamında yürütmektedir.
Sık Sorulan Sorular
Tenkis davası açma süresi ne zaman başlar?
Tenkis davası açma hakkı, TMK m.571/1 uyarınca iki ayrı süreye tabidir. Kısa süre, mirasçının saklı payının zedelendiğini öğrendiği tarihten itibaren bir yıldır. Uzun süre ise vasiyetnamelerde vasiyetnamenin açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinden itibaren on yıldır. Bu süreler hak düşürücü nitelikte olduğundan herhangi birinin dolması hakkı tamamen sona erdirir. Bir tasarrufun iptal edilmesi ve bu iptalle önceki bir tasarruf yürürlüğe giriyorsa, süreler iptal kararının kesinleştiği tarihten işlemeye başlar.
Tenkis davasında önce saklı payın ihlal edildiği nasıl belirlenir?
Saklı payın zedelenip zedelenmediği, mirasbırakanın ölüm tarihindeki mal varlığına tenkise tabi sağlararası kazandırmaların eklenmesiyle bulunan hesap değeri üzerinden belirlenir. Bu değerden borçlar düşülür; kalan tutar üzerinden saklı pay oranı uygulanır. Sonuçta mirasçının miras yoluyla eline geçenler bu saklı payın altındaysa ihlal oluşmuş sayılır. Uygulamada bu hesaplama çoğunlukla mahkemece atanan bilirkişi aracılığıyla yapılır.
Tenkis davası kazanılırsa taşınmaz geri mi alınır yoksa bedel mi ödenir?
Kazandırmanın konusu taşınmaz olsa bile mahkeme önce değer iadesiyle (nakdi tenkis) sonuç almayı esas alır; taşınmazın aynen iadesi ancak belirli koşullarda gündeme gelebilir. Lehine kazandırma yapılmış kişi iyiniyetliyse yalnızca mirasın geçmesi anında elinde kalanı geri vermekle yükümlüdür; iyiniyetli değilse daha geniş kapsamlı bir sorumluluk doğar. Somut sonuç, taşınmazın devredilebilir olup olmadığına, iyiniyet durumuna ve tenkis miktarına göre her dosyada farklılık gösterir.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; özellikle süreler ve başvuru koşulları zaman içinde değişebileceğinden, kesin bilgi ve kendi durumunuz için bir avukata danışmanız önerilir.
Konunun genel çerçevesi için Antalya Miras Avukatı sayfamıza göz atabilirsiniz.
